Irrationele en Rationele Strategieën

© maart 2002 Paul Cooijmans

Wie enerzijds een bovengemiddelde intelligentie heeft maar anderzijds gehandicapt is op sociaal en non-verbaal gebied, ervaart door dat scheve aanlegprofiel essentiële problemen in zijn of haar leven.

Een beeld dat helpt dit te begrijpen is dat van de skiër die een berg afdaalt. Onder één ski zit de best mogelijk was, terwijl de andere ruw is; door het verschil in wrijving zal het ene been gemakkelijker en sneller kunnen dalen dan het andere. Maar omdat de benen aan de romp van de skiër vastzitten, kan dit niet; in plaats daarvan treden inwendige krachten op in het lichaam om de benen bij elkaar te houden. Terwijl andere skiërs met twee gelijke ski's onder hun voeten voorbij suizen, lachend om die verkrampte slome, doet onze skiër zijn best zich bijeen en overeind te houden.

Zoals de skiër moet vechten tegen het verscheurd worden, moet een hogerfunctionerend persoon met een autismespectrumstoornis strategieën vormen om te leven met de splijtende druk die zijn innerlijke discrepantie in de buitenwereld oproept. Hierna bespreek ik twee strategieën die ik meen waar te nemen. Dit is geen wetenschappelijk verslag, maar een analyse van spontane observaties.

Het meest gangbaar is de Irrationele strategie. Hier is magisch denken het middel zich te handhaven. Dit komt op elk intelligentiepeil voor, inclusief de allerhoogste niveaus, en evenveel mannen als vrouwen bedienen zich van deze strategie.

Zeldzamer is de Rationele strategie, waarin logica gebruikt wordt als wapen tegen de absurditeiten van het leven. Dit treedt alleen op zeer hoge intelligentieniveaus op, en komt vaker bij mannen dan bij vrouwen voor.

Beide strategieën zijn van vitaal belang; falen zij, dan zijn depressie, angst, zelfmoord, psychose of psychopathie het resultaat. De strategieën kunnen gecombineerd in een persoon voorkomen, maar meestal is één strategie dominant.

Bij de Irrationele strategie worden schijnredeneringen gebruikt om de buitenwereld te rijmen. Oorzakelijkheid en logica worden afgezworen, en er is hoge suggestibiliteit. Ondanks de introversie kan extravagantie ontstaan, en naar buiten toe kan door sommigen sociaal aangepast gedrag vertoond worden. Spirituele, paranormale, esoterische zaken en dergelijke worden omarmd. Men meent of weet paranormale gaven te hebben, soms inclusief het aanvoelen van gevoelens van anderen. De meest bekwame Irrationelen worden kunstenaar, schrijver, medium, paragnost, magiër, sektelid of, als een zeker charisma bestaat dat de introversie overwint, sekteleider. In het ergste geval leidt dit tot massale "zelfmoord" van de volgelingen; vanwege het afwijzen van de logica zijn door Irrationelen geleide organisaties op lange termijn labiel.

Bij de Rationele strategie wordt alles getoetst aan de logica, die intuïtief gekend wordt en onwrikbaar is. Er is drang naar volledigheid, heelheid en harmonie. De inwendige representatie van de buitenwereld is absoluut en alomvattend. Waarheidsliefde en rechtvaardigheidsgevoel zijn extreem, en er is een onvermogen tot liegen, tot sociale aanpassing, en soms tot inleving in gevoelens van anderen. Aan de negatieve kant leidt dit tot paranoia, hypochondrie en kluizenaarschap (de wiskundige Kurt Gödel is een voorbeeld); in het ergste geval wordt men een psychopaat die vanuit een hutje op de hei de wereld bombardeert, zoals de "Unabomber" in de VS. Positief is dat kunstwerken die resulteren uit deze strategie een diepe harmonie en absoluut waarheidsbesef uitstralen, zoals in de muziek van J.S. Bach. De meest bekwame Rationelen worden geniale schrijvers, componisten, filosofen of creatieve serendipistische wetenschappers die fundamentele vernieuwingen doorvoeren en richting geven aan toekomstige generaties. Rationelen zijn echter ook in staat in een ondergeschikte rol nauwgezet instructies uit te voeren.

Kijkend naar bijkomende kenmerken en problemen (voor zover nog niet hierboven genoemd) lijken dwanggedachten, dwanghandelingen en desorganisatie (het dagelijks leven niet op orde hebben) bij beide strategieën voor te komen.

Tics, motorische onhandigheid, depressie, weinig spiergevoel en hoge gevoeligheid voor de consistentie van voedsel in de mond (wat tot eenzijdig eten leidt) lijken vooral met de Rationele strategie samen te gaan.

Bipolaire affectieve stoornis (manisch-depressief), dyslexie, getalblindheid (slecht begrip van getallen hebben) en slecht waarnemen in het algemeen zijn typisch bij de Irrationale strategie.

Op een test als de WAIS neigen Rationelen ertoe verbaal hoger te scoren dan performaal. Bij Irrationelen is elk scoreprofiel mogelijk.

In termen van psychiatrische diagnoses lijkt de Irrationale strategie te passen in Schizotypische persoonlijkheid, PDD-NOS en Autistische stoornis (hoogfunctionerend). De Rationele strategie sluit aan bij Schizoïde persoonlijkheid, Stoornis van Asperger, Non-verbale leerstoornis en Paranoïde persoonlijkheid.

Tenslotte wijs ik er nog eens op dat de strategieën gecombineerd kunnen voorkomen. Een voorbeeld is Isaac Newton, geniaal wetenschapper en in zijn vrije tijd in het verborgene alchimist.